و خواب كه بر گوش و چشم غلبه كند ، و هر چه عقل را زايل گرداند ، و خون استحاضهء مخصوص ، و اين آن باشد كه بر پنبه و راكو پيدا شود و آغشته نگردد و بيرون نرود . آنچه وضو را بشكند و غسل بواجب كند ، پنج چيز است : جنابت و حيض و استحاضهء مخصوص ، و اين بخلاف آن باشد كه وضو واجب كند ، و نفاس ، و دست بآدمى مردهء سردشدهء ناشسته كردن ، و برين اجماع است است ، الا آخرين كه برو اجماع اماميه است ، و اجماع اماميه حجت است ، چنان كه در فصل اجماع گفته شد . و ديگر قول رسول ص است : « من لمس ميتا ، فليغتسل » و امر در شرع اقتضاء وجوب كند ، پس غسل كردن واجب باشد بر آن كس كه دست به آدمى مردهء سردشدهء ناشسته كرده باشد . اما خواب بىاعتبار باحوال خفته بنزد اين طائفه حدث است ، و قول مزنى همچنين است . شافعى گفت چون بر پهلو يا بر پشت افتاده يا پشت باز گذاشته بخسبد وضوى وى باطل شود . ابو حنيفه و اصحابش گفتند : اگر افتاده يا بر سرون نشسته بخسبد باطل شود . و اگر پاى در ركوع يا در سجود و يا نشسته در نماز يا در غير نماز بود باطل نشود . دليل اين طائفه طريقهء احتياط است ، و آن آنست كه هر كه در خواب شود چون وضو كند و نماز كند باتفاق جملهء مسلمانان ذمت وى برى گرد . ديگر قول خداى تالى : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ » و اتفاق مفسران است كه مراد آنست كه چون برخيزيد از خواب « فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ » رويهاى خود بشوييد ، يعنى وضو سازيد از براى نماز . و سبب نزول آيت آن بود كه صحابه در مسجد در خواب بودندى ، چون رسول ص در آمدى برخاستندى ، و با وى نماز كردندى . آيت آمد ، و ايشان را به طهارت فرمود . پس آيت را دلالت است بر آنكه مطلق خواب حدث است . و رسول ص فرموده است : « العينان وكاء السبة ( از سبات ) فمن نام فليتوضأ » ، يعنى : هر كه بخسبد بايد كه وضو سازد . و مطلق در شرع وجوب را باشد . هر چه جز اين است موجب وضو نيست زيرا كه اصل برائت ذمت است از وجوب . پس هر كس به غير آنچه ياد كرديم گويد كه وضو واجب است ، محتاج دليل قطعى و يقينى باشد . و اخبار آحاد كه روايت كنند ، و قياس دليل نباشد ، و به اين هر دو اثبات حكم شرع نتوان كرد . پيش از وضو چهار چيز فريضه است : دو كردنى و دو ناكردنى . آنچه كردنى است استبرا و استنجا كردن ، و آنچه ناكردنى است آنست كه روى به قبله نكند و پشت به قبله نكند در حال بول و غائط به هيچ حال چه در صحرا و چه در پوشش . شافعى موافق است در اين مسأله الا آنست كه كه ميگويد : در پوششها و بناها روا باشد روى و پشت به قبله آوردن . چون در صحرا موافق است ، در بناها وى را دليل بايد . و دليل احتياط به اين طائفه است . و از رسول ص روايت است : « اذا اتى احدكم الغائط فلا يستقبل القبلة و لا